Ath long dera sua istòria, era Val d’Aran a sabut preservar ua identitat politica e sociau pròpria laguens contèxtes cambiants. Un des simbèus mès clars d’aguesta singularitat ei eth Galin Reiau, un tribut que pendent sègles representèc fòrça mès qu’ua obligacion fiscau: siguec era basa d’un pacte d’emparament, autonomia e reconeishença institucionau.
Era origina deth Galin Reiau se remonte ath Tractat dera Emparança, signat en 1175, peth quau era Val d’Aran passèc a integrar-se jos er emparament dera Corona d’Aragon. A torn dera empara reiau, cada larèr aranés auie de pagar un tribut annau consistent en un galin: ua mesura de gran —ath torn de dètz litres de horment— corresponent ara produccion d’un terren concrèt. Aguest impòst (talha) dirècte, pagat per “huec” o casa, garantie er emparament deth monarca e eth respècte as particularitats deth territòri.
Aguest acòrd s’assolidèc definitiuaments en 1313, damb era signatura dera Querimònia jos eth reinatge de Jaime II. Eth document reconeishie es drets istorics d’Aran e establie un ample grad d’autogovèrn: gestion de bòsqui e peisheus, regim economic pròpri, organizacion institucionau e exempcion d’impòsti extèrns. Era soleta obligacion permanenta entara Corona ère pagar eth Galin Reiau.
Era fòrça d’aguest pacte siguec tau que, inclús dempús deth Decrèt de Naua Planta de 1717, que suprimic es poders catalans, era Val d’Aran mantenguec es sues institucions e privilègis. De nau, eth Galin Reiau actuèc coma garentida de contunhitat: eth tribut permetec era mantenença eth Conselh Generau, es nòrmes pròpies e eth sistèma de representacion territoriau.
Pendent sègles, es documents d’aguesti privilègis demorarien sauvats en simbolic Armari de Sies Claus, er armari des sies claus, ua per cada representant deth Conselh. Aué se conserve en Musèu dera Val d’Aran coma testimòni materiau d’un modèl politic singular basat en acòrd e era corresponsabilitat.
Mès enlà dera sua valor economica, eth Galin Reiau represente ua idia prigondaments arraïtzada ena istòria aranesa: era capacitat de decidir sus es pròpris ahèrs. Un principi que, sègles dempús, contunhe formant part der ADN politic e culturau d’Aran, e qu’embranque passat e present a trauès d’un gèst simbolic qu’encara aué se rebrembe de manèra ceremoniau.
