Es dances tradicionaus formen part d’aquera memòria collectiva que, sense èster escrita en libres, a sabut arribar enquiàs nòsti dies. En Aran, es balhs e es dances an acompanhat era vida des pòbles pendent generacions e an estat restacadi autant ara vida vidanta e as trabalhs dera tèrra com as hèstes majors e as moments mès solemnes dera vida comunitària.
Es dances araneses son tanben eth resultat d’ua cultura tostemp en contacte damb d’auti territòris pirenencs. Eth sòn repertòri recuelh influéncies aragoneses, catalanes e gascones, en tot reflectir era posicion d’Aran entre diferentes realitats culturaus. Mès es dances non son sonque ua expression artistica: fòrça d’eres son restacades a moments dera vida des pòbles, as mestièrs tradicionaus, as celebracions religioses o as hèstes. A trauès des passi e dera musica, tanben se transmetien istòries e costums.
Aguest patrimòni, totun, non a arribat enquia aué sense dificultats. Pendent eth sègle XX, fòrça dances tradicionaus deishèren d’interpretar-se e se perdec part d’aguesta memòria. En 1948 se formèc en Les eth prumèr grop de dances dera Val d’Aran, ligat ena sua origina ara Sección Femenina. Aguest prumèr trabalh dauric un camin que contunharie damb era fondacion, en 1979, d’Es Corbilhuèrs de Les.
Dempús, diuèrses persones e grops an dedicat temps a recercar, recuperar e tornar a ensenhar es dances e es cançons tradicionaus. Enter eres ne destaque eth trabalh de Dolors Beso Atés, que pendent es ans setanta participèc ena recèrca des darrèri vestigis des dances e cançons tradicionaus des pòbles d’Aran e fondèc en 1973 era Còlha de Santa Maria de Mijaran.
Aguest trabalh de conservacion e transmission a auut continuitat tanben damb eth trabalh des diuèrsi grops de dança que, enes darrèri ans, an contribusit a mantier viu eth patrimòni coreografic e musicau d’Aran. Entre aguesti grops i a Es Sautarèths de Bossòst, que trabalhen ena recuperacion e difusion des dances e cançons tradicionaus deth sòn pòble e les hèn arribar as naues generacions; Es Fradins de Vielha, que mantien e transmeten eth repertòri tradicionau de Vielha damb era sua participacion constanta enes hèstes e actes dera Val; e Es Gripets de Naut Aran, que contribusissen a conservar e dar continuitat as dances pròpries des pòbles de Naut Aran. Eth trabalh de toti aguesti grops ei fondamentau entà que cada dança non demore sonque coma un testimòni deth passat, senon que contunhe auen ua preséncia viua enes pòbles e ena cultura d’Aran. Cadun d’eri expòrte, de bèra manèra, es dances e tradicions locaus ath long deth territòri.
Aué, es dances se mantien viues gràcies ath trabalh d’aguestes còlhes dançaires e ara transmission des sòns coneishements as naues generacions. Se contunhe dançant enes places, enes hèstes majors e en diuèrsi actes ath long der an, en tot hèr que çò que formèc part dera vida des nòsti pair-sènhers contunhe aué ena vida des pòbles d’Aran.
Pr’amor qu’ua dança tradicionau ei fòrça mès qu’ua coreografia. Darrèr des passi, dera musica e des vestits i a era memòria des persones que les an dançat abans, es hèstes e es costums que representauen e eth trabalh de toti aqueri que les an volut conservar. Cada còp que tornen a dançar-se, aguesta memòria torne tanben a víuer e passe, un viatge mès, de generacion en generacion.