Vediau. Er altaveu d’Unitat d’Aran.

Blog

  • José Paba Jordana

    José Paba Jordana

    Jose Paba Jordana, hustèr de profesion e militant istoric d’Unitat d’Aran.

    Mejançant eth Decret 68/1999, de 23 de març dera Generalitat de Catalunya, Unha se consitusie oficiauments coma Entitat Municipau Descentralizada, e enes eleccions de mai deth 2003, José Paba se presente ad aguestes coma candidat d’Unitat d’Aran e se convertís en president pedani d’Unha, en tot encetar atau eth sòn camin laguens dera politica locau aranesa.

    José siguec pedani pendent 20 ans, en tot finalizar eth sòn prètzhèt enes darrères eleccions municipaus der an 2023.

    Tanben formèc part der Ajuntament de Naut Aran coma còsso deth madeish, en tot centrar era sua activitat ena defensa des interèssi des pedanies de Naut Aran.

    Pendent toti aguesti ans ei de besonh remercar era sua excelenta gestion dera economia dera EMD de Unha que, quan inicièc eth sòn prètzhèt coma pedani, se trapèc ues arques deficitàries, e damb eth sòn trabalh pendent toti es ans de mandat, deishèc ua economia deth pòble sanejada e damb superavit. Atau madeish, entre es sòn principaus objectius, cau méter de manifèst era sua preocupacion pes montanhes deth pòble atau coma de cabanes, pònts e camins.

    Pendent es sòns consecutius mandats coma president dera EMD, desvolupèc tota sòrta de mielhores en pòble. Entre aguestes s’inclodís era pavimentacion de carrèrs, era creacion deth parcatge de çò de Brastet e inversions ena ornamentacion florau.

    Dera pedania estant, impulsèc airaus com era cultura e dera coesion sociau e civica deth pòble, en tot crear eth Musèu dera Nhèu e bastir era prumèra sala sociau d’Unha enes bòrdes des deth Baile.

    José Paba ei un persona d’accion e fòrtes conviccions que, damb voluntat e dedicacion trabalhèc pendent fòrça ans peth futur deth sòn pòble, Unha.

    D’Unitat d’Aran estant, li volem arregraïr toti es ans de dedicacion ath pòble d’Unha e era leiautat ath partit.

  • Frasa e paraula amagada, endonvietes e arrepervèris – Mai 2026

    Frasa e paraula amagada, endonvietes e arrepervèris – Mai 2026

    Frasa amagada

    Pista: Mès que desesperant…

    Paraula amagada

    Arrepervèris

    Quan un se maride que i a horment e haria,
    un viatge maridat, ne horment ne hariat

    Sig: Se ditz de quauquarrés tamb plan nauta bona-estança, mès no’n hè pas vantardissa d’aguesta riquessa, mès lèu ei quauquarrés umiu, qu’amie ua vida simpla.

  • Era dubertura des comunicacions en Aran a trauès dera Bonaigua e eth tunèl de Vielha

    Era dubertura des comunicacions en Aran a trauès dera Bonaigua e eth tunèl de Vielha

    Pendent sègles, víuer en Aran significaue convíuer damb er isolament. Era particulara ubicacion geografica dera Val en vessant nòrd des Pirenèus, e entornejada per montanhes de dificil accès, hège qu’era connexion damb era rèsta de Catalunya e d’España siguesse especiuaments complèxa, sustot pendent er iuèrn, quan era nhèu podie deishar era Val incomunicada pendent setmanes o inclós mesi. Totun, encara qu’era relacion damb França resultaue istoricaments mès naturau per proximitat geografica, arribar a Catalunya o España supausaue trajèctes longui, complèxes, e en fòrça escadences, impossibles de transitar pr’amor dera nhèu.

    Un des principaus accèssi ère eth Pòrt dera Bonaigua, plaçat a mès de 2.000 mètres d’altitud e pendent longtemps convertit en ua via essenciau entà connectar Aran damb eth Palhars. Maugrat açò, es condicions meteorologiques extrèmes hègen qu’aguest pas demorèsse barrat pendent longui periòdes der an. Abans deth bastiment dera carretèra modèrna, sigueren es pròpris abitants qui daurien camin entre era nhèu entà mantier ua connexion minima. Era inauguracion oficiau dera carretèra dera Bonaigua en 1924 supausèc un auanç important e merquèc un des prumèri grani passi entà revertir er isolament istoric deth territòri.

    Totun, es dificultats contunhauen en tot mercar era vida en Aran. Pendent er iuèrn, es nheuades contunhauen, en tot deishar Aran incomunicat damb frequéncia. Pr’amor d’açò, pendent decènnis, eth bastiment d’un tunèl jos era montanha siguec vist coma un besonh estrategic entath futur d’Aran.

    Era revindicacion prenec fòrça en 1924, quan pendent ua visita d’Alfonso XIII es pròpris vesins sollicitèren formauments ua infrastructura que metesse fin ad aguest isolament istoric. Es òbres comencèren pòc dempús, encara que sigueren mercades per multiples dificultats tecniques, interrupcions politiques e er impacte dera Guèrra Civila. Fin finau, en 1948 s’inaugurèc eth prumèr tunèl de Vielha, ua òbra d’engenharia de mès de cinc quilomètres que transformèc entà tostemp era vida en Aran.

    Per prumèr còp, era Val compdaue damb ua connexion establa pendent tot er an damb eth territòri. Eth tunèl de Vielha facilitèc eth transpòrt de mercaderies, mielhorèc er accès a servicis basics e dauric naues oportunitats economiques entà un territòri que, enquia alavetz, auie viscut mercat pera manca d’accessibilitat.

    Decènnis dempús, eth creishement deth torisme, er aument deth trafic e es naues exigéncies de seguretat meteren de manifèst eth besonh d’ua naua infrastructura. En 2007 s’inaugurèc eth nau tunèl de Vielha, mès modèrn e adaptat as besonhs actuaus, en tot assolir definitiuaments era connexion d’Aran damb era rèsta deth país.

    Era dubertura dera Bonaigua e deth tunèl non sonque transformèc era mobilitat: cambièren prigondaments eth present e eth futur d’Aran. Facilitèren eth desvolopament economic, impulsèren eth torisme, mielhorèren era qualitat de vida des sòns abitants e permeteren qu’Aran contunhèsse creishent sense pèrder era sua identitat.

  • Assolim un modèl toristic pròpri, sostenible e estrategic entà Aran

    Assolim un modèl toristic pròpri, sostenible e estrategic entà Aran

    Eth barrament dera sason toristica torne a méter de manifèst era solidesa deth modèl toristic d’Aran. Un èish vertebrador deth desvolopament economic e territoriau en eth qu’eth govèrn d’Unitat d’Aran en Conselh Generau d’Aran a trabalhat damb fòrça entà assolir-lo de forma sostenguda enes darrèri ans. Mès enlà d’accions puntuaus e concretes, er objectiu generau a estat bastir tot un  modèl equilibrat e adaptat as singularitats deth territòri, capaç de generar activitat economica, fixar poblacion e garantir era convivéncia entre desvolopament e preservacion der entorn.

    En aguest sens, s’a contunhat dant passes fèrmes en assolidament d’aguest modèl. Era mielhora deth finançament restacat ath torisme damb er auanç cap a ua màger participacion deth Conselh Generau d’Aran ena gestion dera taxa toristica, supause un punt d’inflexion entà refortilhar era autonomia e era capacitat de decision sus es recorsi generadi en territòri. 

    Parallèlaments, contunham auançant ena mielhora d’infrastructures clau, coma eth nau burèu de Foment Torisme Val d’Aran en Salardú, actuauments en bastiment. Aguest equipament, frut dera collaboracion institucionau, permeterà refortilhar era atencion ath visitant e hèr mès visibla era aufèrta toristica deth territòri, en tot assolir un hilat de servicis modèrn, accessible e alinhat damb es besonhs actuaus deth sector.

    A nivèu estrategic, Aran seguís plaçant-se coma destinacion de referéncia autant a nivèu estatau coma internacionau. Era preséncia en hèires coma FITUR, ua des principaus veirines deth sector toristic a nivèu mondiau, permet projectar era mèrca Val d’Aran, establir sinergies damb d’autes destinacions e enterpreses, e contunhar auançant en airaus claus coma era innovacion e era digitalizacion. En aguesta linha, eth renauiment deth certificat coma Destinacion Toristica Intelligenta (DTI) avale eth trabalh amiat a tèrme en matèria de sostenibilitat, accessibilitat, gestion basada en donades e modernizacion des canaus de comunicacion.

    Tot açò se complemente damb es accions impulsades d’ençà de Foment Torisme Val d’Aran, que contunhe desvolopant estrategies de promocion, dinamizacion digitau e generacion de contenguts que refortilhen eth posicionament dera destinacion pendent tot er an. Iniciatives que, mès enlà deth sòn impacte immediat, hèn part d’ua vision a long termini orientada a assolidar un modèl toristic competitiu, diversificat e resilient.

    Damb aguesti auanci apostam per un torisme que non sonque genère riquesa, senon que contribusisque a estructurar eth territòri, protegisque era sua identitat e garantisque un futur sostenible entà Aran.

  • Ciudad sin sueño

    Ciudad sin sueño

    Ciudad sin sueño (Ciutat sense sòn), ei ua pellicula que mos apròpe a ua realitat autant pròplèu coma desconeishuda a trauès d’un punt d’enguarda intim e prigondaments uman.

    Era istòria vire ath torn de Toni, un adolescent gitan que viu ena Cañada Real, er assentament irregular mès gran d’Euròpa. Aguest, se trape enes entorns de Madrid, a on, entre nets sense electricitat, acompanhe ath sòn pair-sénher ath viatge qu’es demolicions menacen damb destruïr eth sòn larèr. Era pellicula bastís atau un relat sus era apertenença, era identitat e eth malaisit equilibri entre resistir e demorar o partir quan tot çò que coneishes ei en risc.

    Dirigida per Guillermo Galoe, eth film siguec originauments un cuert que vedec era lum jós eth títol “Aunque es de noche” (Maugrat qu’ei de net). Aguest, manten eth compromís de representar aguesta realitat de laguens ençà, en tot compdar damb vesins reaus coma protagonistes e aluenhant visions estigmatizades entà aufrir un guardar leiau e pròplèu.

    Aguest reconeishement s’a vist rebatut tanben en sòn pas pes Prèmis Goya 2026, a on Ciudad sin sueño obtenguec cinc nominacions e artenhec eth prèmi a Mielhor Actor Revelacion entà Antonio “Toni” Fernández Gabarre, en tot assolir-se coma ua des prepauses mès destacades deth cinèma recent.

    Ua pellicula que parle des persones e ara comunautat, en tot rebrembar-mos era importància de guardar eth territòri deth punt d’enguarda de qui lo abite. Ciudad sin sueño hè a reflexionar ar espectador sus era dignitat, es arraïtz e eth besonh de bastir societats mès justes, coesionades e damb oportunitats entà toti, sense deishar ad arrés darrèr.

  • Paraules amagades, endonvietes e arrepervèris – Abriu 2026

    Paraules amagades, endonvietes e arrepervèris – Abriu 2026

    Paraules amagades

    Arrepervèris

    Pesquèr: depòsit entà amassar aigua.

    Sòus en çò deth praube e amor en uelhs joeni, lèu se coneish

    Endonvietes

    Era miugrana

    Eth relòtge

  • Frederic Vergés Bartau

    Frederic Vergés Bartau

    Frederic Vergés Bartau, neishec en Betren en an 1947. Fegura clau ena defensa e promocion dera lengua e cultura aranesa. De formacion mèstre e profesor d’aranés, dediquèc bona part dera sua vida professionau ara ensenhança e ara formacion deth professorat. En aguest encastre, siguec responsable deth reciclatge deth profesorat des escòles araneses entà consolidar er emplec der aranés enes aules.

    Ath long dera sua trajectòria, a participat activaments enes institucions e organismes que se n’encueden dera normalizacion lingüistica. Coma membre dera Comision der estudi dera Normalizacion Lingüistica der Aranés e, mès tard, coma director deth Centre de Normalizacion der Aranés deth Conselh Generau d’Aran, contribusic a establir es bases entara proteccion e promocion dera lengua.

    Tanben auec un ròtle destacat en mon academic e de recerca en tot esdevier president dera seccion de lingüistica der IEA enquiar an 2011, e coma actuau President deth Centre d’Estudis Aranesi, d’ençà de qu’a impulsat estudis e projèctes entara mielhora deth coneishement e difusion dera realitat lingüistica e culturau d’Aran.

    Autor e coautor d’ua vintia de publicacions en aranés e de mès diuèrses publicacions didactiques entara escòla. Entre es sues òbres mes destacades i trapam eth Petit diccionari d’aranés e eth Diccionari castelhan-aranés, Inventari des mots e des expressions dera lengua pròpria d’Aran damb 45.000 entrades.

    Era sua labor siguec reconeishuda damb diuèrsi prèmis, coma eth Prèmi Lengua Viua en 2004, autrejat per Lengua Viua, seccion dera Fundacion Musèu Etnologic dera Val d’Aran, o eth Prèmi Robert Lafont dera Generalitat de Catalunya, que reconeishie era sua trajectòria coma referent entà fòrça generacions en ensenhament, impuls e promocion dera lengua e cultura deth país.

    En encastre sociau e politic, siguec Secretari dera Associacion de Vesins “Es Terçons”, des d’on reivindiquèc e prebotgèc eth reconeishement deth hèt diferenciau aranés deuant des institucions catalanes, en tot èster reconeishut en Estatut de 1979. Mès tard, en 1980, siguec membre fondador d’Unitat d’Aran,  damb militància activa e participativa.

    Ath delà, formèc part deth prumèr Ajuntament democratic de Vielha e Mijaran enes prumères eleccions de 1979, a on siguec còsso, hèt que li permetec participar en bastiment des naues institucions democratiques d’Aran.

    Era sua entrega e es sues aportacions an estat fonaumentaus entath redreçament culturau, sociau e democratic d’Aran pendent es darrèri 50 ans. D’Unitat d’Aran estant, volem dar es gràcies Fico per tenguesse’i pendent tant de temps e rembrembar que coma ditz eth repervèri: “Eth bò vielh, se non tire, empenh”. Un exÈmple de compromís damb eth país e damb era lengua.

  • Es origines deth sistèma electorau en Aran

    Es origines deth sistèma electorau en Aran

    Pendent sègles, Aran desvolopèc un sistèma pròpri e singular entara eleccion des sòns representants que refermèc era prigondor dera sua tradicion d’autogovèrn: era insaculacion. Aguest metòde, emplegat enquia ben entrat eth sègle XIX, consistie en introdusir es nòms des candidats en bosses o urnes barrades e sagerades, d’on se n’extrègen ar azard es cargues publics.

    Encara que pogue semblar un sistèma simple, en realitat responie a ua logica politica fòrça definida: garantir er equilibri entre es diuèrsi terçons e esvitar era concentracion de poder en ues pògues familhes o grops.

    Eth procès ère regulat damb suenh e auie un fòrt component rituau. Es borses damb es nòms èren custodiades en ua arca damb diuèrses sarralhes, es claus d’aguestes èren repartides entre desparières autoritats, çò qu’asseguraue era transparéncia e eth contraròtle collectiu deth sistèma.

    Cada an, en ua ceremònia celebrada tradicionauments en Vielha dempús dera missa, se procedie ara extraccion des nòms en tot seguir un orde establit entre es diuèrsi terçons. Prumèr s’escuelhien es conselhèrs e, posterioraments, eth sindic, maxima autoritat d’Aran. Aguest sistèma garantie era rotacion des cargues, era representacion territoriau e era participacion dera comunitat ena vida politica.
    Totun, non totes es persones podien préner part en aguest procès.

    Existien requisits definidi tà determinar qui podie èster escuelhut: ère de besonh complir cèrtes condicions sociaus, economiques e personaus, çò que mòstre tanben coma aguest sistèma ère restacat as estructures sociaus deth sòn temps. Totun, era insaculacion permetie limitar es lutes de poder dirècte e favorie ua cèrta estabilitat institucionau en un territori damb caracteristiques geografiques e sociaus fòrça particulares.

    Mès enlà deth sòn foncionament tecnic, era insaculacion ei un reflèxe d’ua manèra de compréner eth govèrn basada en equilibri, era cooperacion e eth respècte entre territoris. Regulat ja enes Ordenançes de 1616, aquest sistèma siguec clau entara organizacion politica d’Aran pendent sègles, en tot perméter ua gestion autonòma adaptada ara sua realitat.

    Aué, rebrembar aguest modèl non ei sonque un exercici de memòria istorica, senon tanben ua forma de méter en valor es arraitz der autogovèrn aranés e compréner mielhor com s’an bastit es sues institucions actuaus.

  • Era joenessa en centre des politiques publiques

    Era joenessa en centre des politiques publiques

    D’ençà deth govèrn d’Unitat d’Aran en Conselh Generau d’Aran, contunham impulsant un modèl d’accion politica basada ena escota activa e ena participacion reau dera ciutadania. En aguesta linha, aguest mes s’a iniciat un nau procès dirigit especiuaments ara joenessa aranesa, damb er objectiu de daurir espacis a on poguen expressar es sues inquietuds, compartir idèes e formar part activa des decisions qu’afècten ath sòn present e ath sòn futur en territòri.

    Jos aguest propòsit nèish Forum Joenessa, ua iniciativa que reflectís ua manèra de compréner es politiques publiques centrada enes persones. Mès enlà dera creacion d’un nau organ de participacion, se tracte de generar un espaci util e accessible a on es joeni e joenes poguen implicar-se, aportar era sua vision e senter-se part des procèssi de cambis que viu Aran. Aguest procès cerque, ath delà, passar des idèes ara accion, en tot promòir dinamiques que permeten convertir es prepauses en realitats concrètes.

    Aguest prumèr impuls s’a arrevirat dejà en amassades iniciaus damb joeni deth territòri, a on s’a començat a compartir qué signifique participar, quin papèr pòden auer en sòn entorn e com pòden contribusir a bastir un Aran mès dinamic, inclussiu e damb oportunitats. Uns prumèrs passi que refortilhen era volontat de daurir canaus de comunicacion dirècta, pròplèu e contunhadi en temps.

    A trauès d’aguest procès, mos centram en acompanhar ara joenessa, compréner es sòns besonhs e detectar aqueri entorns a on requerissen un màger supòrt, autant en tèrmes d’oportunitats, arraïtzament o desvolopament personau e professionau. 

    Damb iniciatives coma aguesta, d’Unitat d’Aran estant, reafirmam eth nòste compromís damb ua forma de governar que place as persones en centre, en tot impulsar espacis a on era votz dera joenessa non sonque sigue escotada, se non qu’age un impacte reau en bastiment der Aran de deman.

  • Governar d’ençà dera proximitat: era valor dera politica municipau

    Governar d’ençà dera proximitat: era valor dera politica municipau

    I a decisions que non neishen dera ambicion, senon deth compromís. En mèn cas, dar eth pas cap ara politica locau non siguec tant ua eleccion professionau coma ua consequéncia naturau de víuer, sénter e estimar ath mèn pòble. Créisher en un entorn coma Es Bòrdes, petit en nombre mès enorme en identitat, te hè a compréner qu’aquerò que passe en dia a dia non ei casuau: depen dera implicacion des persones.

    Veir que i auie causes que podien mielhorar, escotar as mèns vesins e vesies, compartir inquietuds damb gent que, coma jo, creiguie qu’eth futur des nòsti pòbles s’auie de bastir de laguens estant, eca. Siguec en aqueth moment quan decidí formar part deth projècte d’Unitat d’Aran, un espaci politic que compren eth territòri, que lo viu e que trabalhe entà eth, d’ençà dera proximitat e er arraïtzament.

    Pr’amor que hèr politica d’ençà d’un pòble, e mès d’un pòble petit, non ei pas facil. Hèr politica municipalista ei, abans de tot, està’i present. I a urgéncies quotidianes e petites hites que, somades, mèrquen era diferéncia en dia a dia e benèster des ciutadans. D’ençà de garantir uns servicis basics de qualitat, enquia impulsar mielhores que permeten qu’era gent joena pogue demorar o tornar as nòsti pòbles, tot passe per aquera guardada pròplèu que sonque se pòt auer quan formes part deth lòc e dera comunautat ara qué servisses. Aguesta ei tanben era fòrça que, entà jo, a de guidar era politica.

    Era politica municipalista requerís tanben balhar responsa, assumir errors e contunhar entà deuant. Vò díder deféner cada projècte, cada mielhora, cada oportunitat, damb determinacion e damb coratge. Vò díder persistir e persutar.

    Mès ei justaments ací a on era politica pren tot eth sòn sentit.

    Enes pòbles, era politica non ei teoria, se non qu’ei vida. Ei suenhar as persones e eth sòn benèster. Suenhar e invertir en infraestructures, enes carrèrs, en servicis. Ei méter en centres des politiques as persones granes, as joeni que vòlen demorar en territòri, as familhes que i vòlen bastir eth sòn projècte de vida. Ei lutar entà qu’es nòsti pòbles non demoren darrèr e qu’agen un futur, en tot esdevier espacis vieus, dignes e plens d’oportunitats.

    E en aguest camin, es hemnes i auem fòrça a díder.

    Pendent fòrça ans, era nòsta preséncia a estat discreta, fòrça còps invisibla, mès tostemp imprescindibla. Auem sostengut era vida des pòbles d’ençà de fòrça encastres, e ara tanben èm protagonistes ena prenuda de decisions. E ac hèm damb ua guardada que met en centre as persones, ara cura, ara coesion e eth sentiment de comunautat.

    En aguest camin, tanben è prenut consciéncia deth nòste papèr. Non arribèrem ara politica locau deth non-arren. En nòste cas, abans que jo, Es Bòrdes ja auie auut ua alcaldessa, Ana Maria Tomás Palomeras, era prumèra hemna damb responsabilitat politica dera istòria recenta aranesa. E açò ditz fòrça d’un pòble qu’a sabut reconéisher eth lideratge femenin. Mès aguest hèt non vò díder qu’eth camin sigue hèt. Èster hemna ena politica, especiauments en entorns mès ruraus, implique responsabilitat, visibilitat e, fòrça viatges, eth besonh de daurir pòrtes qu’encara ara non son deth tot daurides.

    Aué, èster hemna e governar en un municipi ei tanben un acte de compromís e de responsabilitat. Damb eth present, mès tanben damb es generacions que vieràn. Damb era volentat de deishar pòbles mielhors, mès justi e mès egalitaris.

    Totun, tanben ei ua oportunitat. Era oportunitat d’aportar ua forma de hèr que met eth focus enes persones, en suenh, ena cura, ena coesion e ena igualtat d’oportunitats. De demostrar qu’eth lideratge non entén de genre, senon de compromís, de capacitat de trabalh e de volentat de servici.

    Pendent aguesti ans ath cap deuant der Ajuntament, i a auut projèctes que reflectissen precisaments aguesta manèra d’enténer era politica. Era mielhora d’infraestructures municipaus entà garantir servicis de qualitat, era apòsta entà mantier e dinamizar era vida sociau e culturau deth pòble, eth trabalh entà fixar poblacion e aufrir oportunitats as familhes e as joeni, o era atencion constanta as persones granes, en tot assegurar que poguen contunhar viuent damb dignitat en sòn entorn. Son auanci que, dilhèu, non tostemp apareishen en titulars, mès qu’an un impacte dirècte ena vida dera gent.

    Cadun d’aguesti lògres, per petit que semble de dehòra estant, represente fòrça. Represente ores de trabalh, dialòg, dificultats superades e, sustot, er orgulh de veir coma eth tòn pòble auance sense pèrder era sua esséncia.

    Pr’amor que se quauquarren an de besonh es nòsti pòbles ei precisaments aquerò: implicacion.

    Implicacion des hemnes, des joeni, des qué i an estat tostemp e des qui i arriben. Era vida comunitària non se sosten soleta; requerís compromís, participacion e ua guardada compartida cap ath futur.

    Creigui prigondaments en ua politica pròplèu, onèsta e arraïtzada ath territòri. Ua politica qu’escote abans d’actuar, que compren es particularitats de cada lòc e que trabalhe damb constància, encara que, a viatges, es auanci siguen lents. Pr’amor qu’enes pòbles, cada petit pas compde, e fòrça.

    Autant jo e era equipa de govèrn, coma eth partit ath que representi, credem en un Aran viu, coesionat, damb identitat pròpria e damb futur. E açò sonque s’artenh en tot escotar ara sua gent e en tot trabalhar e actuar damb responsabilitat.

    Non i a dreceres. Sonque i a camin. E aguest camin se bastís dia a dia, damb constància, damb perseverança e damb compromís.